انواع کودک در تحلیل رفتار متقابل
در تحلیل رفتار متقابل (TA) که توسط اریک برن (Eric Berne) پایهگذاری شد، وقتی از بخش کودک (Child Ego State) یا همان حالتِ منِ کودک صحبت میکنیم، با توجه به چگونگی واکنش ما به محیط و والدین، این بخش به شکلهای مختلفی دستهبندی میشود.
به طور کلی و در ساختار عملکردی (Functional)، ما ۳ نوع یا ۳ وجه اصلی از منِ کودک داریم که در درون هر انسانی وجود دارد:
۱. کودک مطیع یا سازگار (Adapted Child)
این بخش از روان در پاسخ به خواستهها، انتظارات، قوانین و فشارهای والدین و محیط شکل میگیرد. کودک برای اینکه پذیرفته شود، آسیب نبیند و عشق دریافت کند، یاد میگیرد خود را با محیط سازگار کند. این سازگاری در بزرگسالی خود را به صورت رفتارهای مودبانه، حرفشنوی، دنبال کردن قوانین جامعه، و گاهی باج دادن به دیگران برای راضی نگه داشتن آنها نشان میدهد.
۲. کودک سرکش یا لجباز (Rebellious Child)
این وجه در واقع روی دیگر سکهٔ کودک سازگار است. وقتی فشارهای والدین یا محیط بیش از حد سنگین، ناعادلانه یا کنترلکننده باشد، کودک به جای تسلیم شدن، راه مبارزه و مخالفت را انتخاب میکند. کودک سرکش با همه چیز مخالفت میکند، نافرمانی میکند و لجباز است. در بزرگسالی، این بخش به صورت مخالفتهای بیدلیل با اقتدار (رئیس، قانون، همسر)، لجبازی در روابط و رفتارهای تخریبگر عصیانطلبانه خود را نشان میدهد.
(نکته: در برخی متنهای آموزشی TA، کودک سرکش را زیرمجموعهای از همان کودک سازگار میدانند، چون هر دو رفتارشان واکنشی به محیط است؛ یکی با تسلیم و دیگری با جنگ).
۳. کودک طبیعی یا آزاد (Natural / Free Child)
این بکرترین، اصیلترین و دستنخوردهترین بخش روان ماست. کودک طبیعی بدون توجه به قوانین، ترسها یا انتظارات دیگران، هیجانات خالص خود را ابراز میکند.
این بخش منبع اصلی:
- خلاقیت، هنر و شهود
- شادی خالص، خندههای از ته دل و لذت بردن از لحظه
- ابراز صریح غم، خشم یا ترس بدون سانسور
- خودانگیختگی و کنجکاوی است.
یک دستهبندی فرعی جذاب (پروفسور کوچولو – Little Professor):
اریک برن به یک وجه دیگر هم در کودک اشاره میکند که به آن پروفسور کوچولومیگویند. این بخش، همان بخش باهوش، کنجکاو و سیاستمدار کودک است که هنوز آموزش رسمی ندیده، اما با تیزهوشیِ غریزی خود، آدمها را روانشناسی میکند، یاد میگیرد چطور بزرگترها را دست بیندازد یا چطور با زرنگی به خواستههایش برسد.