کدام افراد در مدل ذهنی خود اسیر شدند؟
زندانی شدن در مدل ذهنی فقط محدود به افراد معمولی نیست؛ گاهی بزرگترین متفکران و رهبران تاریخ هم در دامی که ذهنشان بافته بود، گرفتار شدند.
۱. اینشتین در برابر کوانتوم (مدل قطعیت)
آلبرت اینشتین با نظریه نسبیت، جهان را متحول کرد. اما وقتی مکانیک کوانتوم ظهور کرد، او نتوانست بپذیرد که جهان بر پایه شانس و احتمالات میچرخد. جمله معروف او که خدا با تاس بازی نمیکند، نشاندهنده زندانی شدن او در مدل ذهنی قطعیت (Determinism) بود. او تا پایان عمر سعی کرد کوانتوم را رد کند یا فرمول دیگری برایش بیابد، چون ذهنش نمیتوانست مدلی غیر از مدلِ خودش را برای جهان متصور شود.
۲. نویل چمبرلین (مدل صلحطلبی به هر قیمت)
نخستوزیر بریتانیا پیش از جنگ جهانی دوم، نمونهای از زندانی شدن در مدل ذهنیِ خوشبینی سادهلوحانه است. او معتقد بود با مذاکره و امتیاز دادن میتوان هیتلر را مهار کرد. او چنان در مدل ذهنی صلح از طریق گفتگو زندانی بود که تمام شواهد مربوط به تجهیز نظامی آلمان را نادیده گرفت و وقتی با برگه صلح از آلمان برگشت، فکر میکرد جهان را نجات داده، در حالی که فاجعه در راه بود.
۳. ایگناز سملویس (قربانیِ مدل ذهنیِ دگماتیسم پزشکی)
این پزشک مجارستانی فهمید که اگر پزشکان قبل از زایمان دستهایشان را بشویند، مرگومیر مادران به شدت کاهش مییابد. اما جامعه پزشکی آن زمان در این مدل ذهنی زندانی بود که پزشکان جنتلمن هستند و دستهای یک جنتلمن کثیف نمیشود. آنها به جای دیدن واقعیت (کاهش مرگومیر)، سملویس را مسخره کردند و او در نهایت در یک تیمارستان جان باخت. همکاران او در مدل ذهنیِ سنتیِ خود زندانی بودند و حقیقتِ عریان را نمیدیدند.
۴. مدیران شرکت نوکیا یا کداک (مدل موفقیتهای گذشته)
اینها نمونههای مدرن هستند. مدیران کداک اولین دوربین دیجیتال را اختراع کردند، اما در مدل ذهنیِ سود ما در فروش فیلم عکاسی است زندانی شدند. آنها نتوانستند تغییری که در هستی (تکنولوژی) رخ داده بود را ببینند چون مدل ذهنیشان فقط حول محورِ محصولِ قدیمی میچرخید. نتیجه؟ فروپاشی امپراتوریشان.
۵. شخصیتهای اساطیری: نارسیس (نرگس)
در اسطوره، نارسیس در مدل ذهنیِ خودشیفتگی زندانی شد. او آنقدر محوِ تصویرِ خودش در آب شد که واقعیتِ دنیای بیرون، عشقِ اکو (Echo) و حتی نیازهای بدنی خودش را فراموش کرد. او در تصویری که از خودش داشت زندانی شد و همانجا جان سپرد.
در سطح زندگی روزمره:
والدینی که در مدل ذهنی فرزند من باید دکتر شود زندانی هستند و هرگز استعدادِ نقاشی یا موسیقی فرزندشان را نمیبینند.
رواندرمانگری که آنقدر در تئوریِ محبوبش (مثلاً فقط روانکاوی یا فقط CBT) غرق شده که رنجِ منحصربهفردِ مراجعش را نمیبیند و فقط میخواهد او را در فرمولهایش جا بدهد.
نکته کلیدی:
در تمام این مثالها، یک وجه مشترک وجود دارد: حقیقت در حال فریاد زدن است، اما مدل ذهنی مثل یک دیوار صوتی عمل میکند. کسیکه می تواند ارتباطات هستی را از درون متوجه شود، در واقع دارد از لایِ ترکهای این دیوارها به حقیقت نگاه میکنید.
#نارسیس #کداک #ایگناز_سملویس #هیتلر #روانکاوی #نویل_چمبرلین #انیشتین #مکانیک_کوانتوم
CBT#